शाळेची घंटा वाजते, छोट्या छोट्या दप्तरांनी ओझं वाहणारी मुलं वर्गात धावत जातात. त्यांच्या चेहऱ्यावरचा निरागसपणा, डोळ्यातील उत्सुकता, काहीतरी शिकण्याची ओढ… हे सारं पाहताना वाटतं की शिक्षण म्हणजे त्यांच्या आकलनाचा आणि आनंदाचा मार्ग असावा. पण आजचं वास्तव पाहिलं तर चित्र अगदी वेगळं आहे. कारण शिक्षणाच्या नावाखाली त्यांच्या कोवळ्या खांद्यांवर जड झालंय ते तीन भाषांचं ओझं.
लहान वयात मराठी, हिंदी आणि इंग्रजी या तिन्ही भाषा शिकवणं हे आता शैक्षणिक धोरणाचा भाग बनलं आहे. वरकरणी पाहता हा निर्णय भाषिक समृद्धीचा वाटतो, पण लहानग्यांच्या मनावर आणि अभ्यासाच्या तणावावर त्याचा परिणाम फारच खोलवर होतो. एकाच वेळी तीन वेगवेगळ्या भाषांचे शब्द, व्याकरण, लेखनशैली आणि वाचन समजून घेणं म्हणजे त्यांच्या बौद्धिक विकासाच्या पातळीवर फार मोठं आव्हान आहे.
आपल्या घरात मुलं मातृभाषेत बोलतात. तीच त्यांची विचार करण्याची भाषा असते. त्या भाषेत ते भावनिकदृष्ट्या जोडलेले असतात. पण शाळेत जाताच त्यांच्यावर इंग्रजीची सक्ती होते, हिंदीची परीक्षाभयदायक व्याख्या लादली जाते, आणि मराठीला ‘गृहभाषा’ म्हणून मागे टाकलं जातं. यातून जन्मतो तो भाषिक गोंधळ — कोणती भाषा शाळेसाठी, कोणती घरी, कोणती फक्त गुणांसाठी?
ही सगळी प्रक्रिया मुलांच्या शिकण्याच्या आनंदात अडथळा ठरते. त्यांना भाषा ‘शिकण्याची’ नाही, तर ‘सोडवण्याची’ जबाबदारी वाटते. भाषेचा गाभा असतो तो संवाद, सौंदर्य आणि अभिव्यक्ती. पण इथे भाषा झाली आहे ती फक्त एका प्रश्नपत्रिकेतील उत्तर. त्यामुळे मुलं शब्द पाठ करतात, पण त्यांचा अर्थ समजत नाही. व्याकरण शिकतात, पण वाचनाची गोडी लागत नाही. परीक्षेचं दडपण त्यांना इतकं भिनतं की भाषेची भीतीच त्यांच्या मनात घर करून बसते.
या जबरदस्तीच्या पद्धतीमुळे त्यांच्या दैनंदिन जीवनात जे रमणं असावं, ते हरवतं. सकाळी लवकर उठणं, वेगवेगळ्या विषयांची तयारी, होमवर्क, टेस्ट यामध्ये त्यांना स्वतःला शोधायला वेळच उरत नाही. खेळणं, चित्र काढणं, गोष्टी ऐकणं, आईबाबांशी मोकळेपणानं बोलणं — या सगळ्या गोष्टी त्यांच्या दिवसातून हळूहळू गायब होतात. आणि मग बालपण उरतंच नाही; उरतं ते एक धावपळीचं, रटाळ आणि तणावाने भरलेलं आयुष्य.
भाषा या शिकवायच्या असतात — हो, जरूर — पण त्या हळूहळू, प्रेमाने, सोप्या आणि मुलांच्या आकलनशक्तीनुसार. त्यात त्यांच्या वयाशी सुसंगत पद्धती असावी. गोष्टी, गाणी, चित्रं, नाटकं — यामधून भाषा आत्मसात करणे हेच योग्य आणि आनंददायी शिक्षण. इंग्रजी हवीच, कारण ती जागतिक संवादाची भाषा आहे. हिंदीही हवी, कारण ती देशाच्या उत्तर-दक्षिण संवादाचं साधन आहे. पण या दोन्ही भाषांमध्ये मुलांचं बालपण अडकू नये. त्यांच्यावर लादू नये. मातृभाषेच्या बळावर इतर भाषा येतात. पण इतर भाषांच्या बळावर मातृभाषा जगत नाही.
शिक्षण मंडळांनी आणि धोरणकर्त्यांनी हे समजून घेतलं पाहिजे की भाषा शिकवणं म्हणजे केवळ विषय लावणं नव्हे, तर संस्कार देणं आहे. आणि हे संस्कार प्रेमातूनच रुजतात. त्यामुळे भाषा शिकवताना ती ओझं बनू नये, अशी खबरदारी घेतली पाहिजे. परीक्षा, मार्क्स, शासकीय नियम या सगळ्यांमधूनही थोडी मोकळीक ठेवावी, जेणेकरून मुलं भाषांशी मैत्री करतील, वैर नव्हे.
शेवटी एवढंच म्हणता येईल की, बालपण हे कोणत्याही भाषेपेक्षा मोठं आहे. ते एकदा गेलं की पुन्हा परत येत नाही. म्हणून ते जपायला हवं — त्यात तीन भाषांचं ज्ञान असावं जरूर, पण ती ज्ञानप्राप्ती हसत-खेळत व्हायला हवी, जबरदस्तीने नव्हे. कारण भाषा शिकवणं म्हणजे मन फुलवणं, मन थकवणं नव्हे!
बालपणी शिक्षण म्हणजे गाढव काम नको!
शिक्षण म्हणजे काय? आत्मविकास? विचारांची पल्लवना? संस्कारांचं बीजारोपण? की फक्त पुस्तकं डोक्यावर वाहायचं गाढवपण? आजच्या शिक्षणपद्धतीकडे पाहिलं की असंच वाटतं — शिक्षणाचं गाढव केलं गेलंय, आणि त्याच्या पाठीवर लहान मुलांचं बालपण अक्षरशः लुटलं जातंय.
लहान वयातल्या मुलांच्या दप्तराचं वजन पाहिलं तरी समजतं की ही काही ‘शिकवण्याची’ प्रक्रिया राहिलेली नाही. ती एक लादलेली यंत्रणा बनली आहे. सकाळी सात वाजता उठायचं, शाळेत जायचं, आठवड्याचे सहा दिवस पाठांतर, परीक्षांचं दडपण, आणि आईबाबांच्या अपेक्षांचं ओझं — हे शिक्षण नाही तर गाढवगिरी झाली ना?
आज मुलं शिकत नाहीत, ते ‘सोसत’ आहेत. जे शिकायला हवंच, ते समजून घेण्यासाठी त्यांना वेळच मिळत नाही. तीन भाषा, चार गणिती प्रमेय, विज्ञानाच्या परिक्षेतले अंश, समाजशास्त्रातल्या सवलती — हे सगळं आठ वर्षांच्या लेकराला लावायचं, आणि वर म्हणायचं “काही वाटत नाही, हाच तर वय शिकायचा!”… ही पिढी शिकत नसून झगडते आहे. आणि हे झगडणं म्हणजे शिक्षण असेल, तर मग शिक्षणाला गाढवपणाची उपमा देणं चुकीचं ठरत नाही.
कोणतीही गोष्ट रुजण्यासाठी, रुजवण्यासाठी वेळ हवा असतो, पाणी हवं असतं, प्रेम हवं असतं. पण आजचं शिक्षण मुलांच्या डोक्यावर कुपटं टाकून झाडं लावण्यासारखं झालंय. वाढायला वेळ नाही, उमलायला मोकळीक नाही. स्पर्धा, रँक, क्लासेस, कोचिंग — या सगळ्या मशीनमधून एकसारखी मुलं तयार करायचं हेच आपलं उद्दिष्ट झालंय. मग ती विचारशील झाली, का संवेदनशील, याला कोण विचारतो?
एकेकाळी गुरुकुलांमध्ये शिक्षण हा संवाद होता. आज तो संख्या झाली आहे — किती गुण मिळवलेस? किती रँक आहेस? कोणत्या बोर्डात आहेस? कोणत्या कोचिंगला जातोस? या प्रश्नांमध्ये “काय समजलं?” हे कुठेच विचारलं जात नाही. या सर्व शिक्षण व्यवस्थेचा सर्वात मोठा बळी म्हणजे बालपण. खेळणं, मस्ती करणं, चुकून शिकणं आणि हसत हसत मोठं होणं — या नैसर्गिक प्रक्रियेचं गळा दाबलं जातंय. मुलांना पिसाट घोड्यासारखं पळवलं जातं, आणि ते पळत राहतात… त्यांच्या आनंदापासून दूर… स्वतःपासून दूर.
म्हणूनच हे स्पष्टपणे सांगायला हवं, बालपणीचं शिक्षण म्हणजे गाढव काम नको. त्यात आनंद हवा, प्रश्न विचारायचं स्वातंत्र्य हवं, चुका करायची मोकळीक हवी. शिक्षण मुलांना माणूस बनवायला हवं, गाढव नव्हे!
